شايد عبارت قشيرى در اين باب راهگشا باشد ! وى مىگويد : « اخلاص يعنى خداوند سبحان را در اطاعت واحد گردانيدن است . وى با اطاعت از خداوند در پى تقرّب به خداوند سبحان است نه چيز ديگر ، از قبيل ظاهرسازى براى مردم يا كسب تعريف از مردم يا محبّت و مدح آنها يا معنايى جز تقرّب به خداوند . » در اين معنا اين مطلب هم وارد است كه قصد از اخلاص در اطاعت و عمل ، علاقه به بهشت رفتن و گريز از جهنم نباشد ؛ چون در آخرت ، خداوند عملى را كه در آن ذرّه‌اى ناخالصى باشد ، رفعت نمىبخشد . اين سخن استوار ، إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ « 1 » را چنين تفسير كرده‌اند : « در برابر كارهايشان اميدى جز عشق به خداوند و رضايت و تقرّب او ندارند و در دنيا و آخرت از كسى جز او نمىترسند . » چه ظريف گفته است ملاصدرا : « كسانى كه خداوند را مىپرستند و به خاطر طمع بهشت و ترس از جهنم دست به كار خير مىزنند ، بيشتر از آنهايى كه عمرشان را در شهوات و علاقه به زندگى دنيا صرف كرده‌اند ، به شهوات حسّى گرايش دارند و به علاقه‌هاى مادّى وابسته‌اند ؛ چون آنها به لذّتهاى گذرا قانع شده‌اند و آرام گرفتند و به دردها و رنجهاى بعد از آن توجّهى ندارند . امّا آنهايى كه تمام زندگىشان را در گرو و تجارت ميان خود و خدايشان قرار داده‌اند ، گناه نمىكنند ؛ چون از جهنم مىترسند و كار نيك انجام مىدهند ، چون طالب ؛ بهشت و لذّتهاى آن هستند . اين چنين افراد بهرهء وافرى از اين آيه دارند : قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالًا الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ هُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً « 2 » . كه چيزى از كالاى دنيا به دست نياوردند و تجارت آنها در آخرت سودمند نيفتاد . » قشيرى از ذو النّون مصرى چنين نقل مىكند : « علامت اخلاص سه چيز است : مساوى بودن مدح و ذم در ميان مردم ، فراموشى اعمال و از ياد بردن ديدن پاسخ كارها در آخرت » و از ابو عثمان دمشقى نقل شده است كه گفت : « اخلاص ، فراموشى نگاه مردم به نگرش هميشگى و پيوسته ، به فضل پروردگار است . » از حذيفهء مرعشى نقل شده است : « اخلاص

--> ( 1 ) - مائده ( 5 ) آيهء 27 : خدا فقط از تقواپيشگان مىپذيرد . ( 2 ) - مائده ( 5 ) آيهء 60 : بگو : آيا شما را از زيانكارترين مردم آگاه گردانم . آنان كسانىاند كه كوشش‌شان در دنيا به هدر رفته و خود مىپندارند كه كار خوب انجام مىدهند .